Armia i środowisko: pomysły na wydobycie 8 000 ton amunicji z szwajcarskich jezior

Co się stało

Władze federalne Szwajcarii przedstawiły trzy zwycięskie koncepcje maszyny lub systemu, które w przyszłości mogłyby służyć do wydobywania z jezior materiałów wybuchowych i amunicji, zatopionych tam w XX wieku. Pomysły wyłoniono w ramach konkursu pomysłów organizowanego przez Federalne Biuro Zamówień Obrony (armasuisse). W sumie do końca terminu zgłoszeń wpłynęło 214 propozycji, a trzy nagrodzone firmy podzieliły między siebie 50 000 franków.

Tło historyczne i skala problemu

Między 1918 a 1964 rokiem, z powodu braku alternatywnych metod utylizacji, władze federalne zatopiły w jeziorach Thun, Brienz i Czterech Kantonów (Vierwaldstättersee) około 8 000 ton amunicji. Zatopiony materiał obejmuje m.in. nadmiarową lub przestarzałą amunicję w różnym stanie technicznym oraz egzemplarze wadliwe. Elementy te różnią się wielkością od kilkumilimetrowych fragmentów do elementów o średnicy do 20 cm i masie dochodzącej do około 50 kg. Niektóre przedmioty są częściowo lub całkowicie zatopione w osadach dennch na głębokość do około 2 m.

Dlaczego wydobycie jest trudne

Decyzja o ewentualnej akcji wydobywczej napotyka wiele przeszkód technicznych, ekologicznych i proceduralnych. Municja znajduje się na głębokościach rzędu 150–220 metrów, gdzie panują słaba widoczność, silne prądy i niskie temperatury. Z uwagi na różnorodność rozmiarów i stanów zachowania materiału oraz potencjalne ryzyko wybuchu, operacje wymagają specjalistycznego sprzętu i procedur bezpieczeństwa. Dodatkowo wyciąganie osadów może prowadzić do zwiększonej zmętnienia wody i uwolnienia substancji rozpuszczalnych z osadów, co stwarza ryzyko dla lokalnych ekosystemów wodnych.

Zaprezentowane koncepcje techniczne

Trzy nagrodzone propozycje różnią się podejściem do problemu:
– System z napełnianą powietrzem komorą nurkową (tzw. dzwon), który miałby izolować operacyjne miejsce pracy od wody i umożliwiać bardziej precyzyjne manipulacje przy obiektach na dużych głębokościach;
– Urządzenie oparte o technikę przypominającą maszynę do czyszczenia plaż, które selektywnie zbierałoby przedmioty z powierzchni dennej, ograniczając bezpośrednie naruszenie rozległych powierzchni osadów;
– Zamknięty kubus wyposażony w ślimakowy podajnik (Schneckenförderer), czyli system, który miałby pobierać materiał w sposób hermetyczny, transportować go i izolować od wody, co mogłoby zmniejszyć ryzyko wydostania się zanieczyszczeń.

Aspekty prawne i administracyjne

Decyzje dotyczące działań muszą uwzględniać szereg regulacji krajowych: przepisy ochrony środowiska, prawo wodne oraz normy dotyczące postępowania z materiałami niebezpiecznymi. Działania na jeziorach prowadzone byłyby w koordynacji z odpowiednimi kantonalnymi organami oraz instytucjami monitorującymi jakość wód i stan ekosystemów. Ponadto każda operacja wydobywcza wymagałaby szczegółowej oceny oddziaływania na środowisko (EIA), planów bezpieczeństwa i procedur postępowania z wydobytym materiałem (przechowywanie, transport, unieszkodliwianie).

Możliwe scenariusze i konsekwencje

W najbliższym czasie najbardziej prawdopodobny jest scenariusz kontynuacji monitoringu. W komunikacie federalnym wskazano, że konkretna akcja wydobywcza nie jest planowana dopóki monitoring nie wskaże negatywnych zmian środowiskowych. Możliwe ścieżki reakcji to:

• Utrzymanie stałego monitoringu i brak interwencji, jeśli nie występują oznaki uwalniania substancji niebezpiecznych;
• Wybrane, punktowe interwencje w miejscach, gdzie monitoring wykaże przekroczenia dopuszczalnych wartości (np. wykrycie produktów rozkładu materiałów wybuchowych lub metali ciężkich);
• Pełnoskalowa akcja wydobywcza — mało prawdopodobna bez wyraźnego dowodu szkód, ze względu na wysokie koszty, ryzyko ekologiczne i złożoność logistyczną.

Konsekwencje operacji wydobywczych obejmują ryzyko krótkoterminowego pogorszenia jakości wody w wyniku zamieszania osadów, oraz ryzyko związane z samym postępowaniem z materiałem wybuchowym. Z drugiej strony, w przypadku potwierdzonego uwalniania substancji toksycznych, akcja usuwania mogłaby zapobiec długoterminowym skutkom dla zdrowia publicznego i środowiska wodnego.

Co będzie dalej

Armasuisse i inne organy będą kontynuować badania i monitoring. Zwycięskie koncepcje mają służyć jako punkty wyjścia do dalszych analiz technicznych i prób w kontrolowanych warunkach, a nie do natychmiastowej akcji wydobywczej. Każdy kolejny krok wymagać będzie szczegółowych badań ryzyka, konsultacji z ekspertami ds. ochrony środowiska, zgód administracyjnych i opracowania planów bezpiecznego postępowania z odzyskanym materiałem.

Podsumowanie

Skala problemu (około 8 000 ton) i warunki lokalizacyjne (głębokość, osady, różny stan amunicji) sprawiają, że decyzje muszą opierać się na danych naukowych i ostrożnej ocenie ryzyka. Obecnie planem działania jest monitoring i dalsze badania koncepcji technicznych; interwencja operacyjna rozważana będzie tylko wtedy, gdy monitoring wykazałby realne zagrożenie dla środowiska lub zdrowia publicznego.

Źródła i dane

Dane liczbowe i opisowe pochodzą z komunikatu prasowego armasuisse oraz materiałów informacyjnych dotyczących konkursu pomysłów i historycznych działań zatapiania amunicji w latach 1918–1964. Szczegółowe decyzje proceduralne będą zależne od dalszych badań i ocen środowiskowych.

— Paweł

Źródło: 20min.ch